Lezing + podcast Lotte Jensen: de vuurwerkramp van Enschede

Op 16 november 2020 vond de De Dag van de Stad plaats met als thema veerkracht. Tijdens dit online-evenement verzorgde Lotte Jensen een van de Last lectures. Zij besprak de rol van cultuur bij stedelijke rampen. Speciale aandacht besteedde ze aan de vuurwerkramp van Enschede en de feniks als symbool van veerkracht. De lezing is hier terug te zien.

Er werd ook een podcast gemaakt over veerkracht in tijden van crisis, waarbij een aflevering ging over de vraag wat een ramp met een stad doet. Podcastmakers Dore van DUivenbode en Inge Janse gingen in gesprek met Lotte Jensen voor het historische perspectief en met kunstenares Persheng Warzandegan, die de vuurwerkramp van Enschede van dichtbij meemaakte. Deze aflevering (# 3: Veerkracht na een ramp) is hier terug te beluisteren.

Fabel van de feniks, Rijksmuseum, RP-P-OB-5266

Filmpje Lotte Jensen: ‘Vier verhalen rondom rampen’

Op het Deltacongres van 12 november 2020 werd ruim aandacht besteed aan de brochure die ons projectteam heeft gemaakt getiteld Welke verhalen vertellen we? Narratieve strategieën rondom waterbeheer en zeespiegelstijging. Onder andere werd er een filmpje getoond van Lotte Jensen die de vier mogelijke verhalen rondom rampen toelicht. Dit filmpje kunt u hieronder bekijken.

Crisis en catastrofe: nieuw themanummer tijdschrift De Moderne Tijd

Pas verschenen bij Amsterdam University Press:

Crisis en catastrofe. De Nederlandse omgang met rampen in de lange negentiende eeuw. Dubbeldik themanummer De Moderne Tijd (nr. 3-4, 2020) onder gastredactie van Lotte Jensen

Het historische onderzoek naar rampen en rampverwerking heeft de laatste jaren een hoge vlucht genomen. Door de dreiging van klimaatrampen en pandemieën groeit het besef dat rampen een grote en vaak blijvende invloed hebben op de ontwikkeling van lokale en nationale gemeenschappen.

Ook in de periode 1780-1940 deden zich ook tal van rampen in Nederland voor, die een ontwrichtende invloed hadden op de samenleving. Denk bijvoorbeeld aan de Leidse buskruitramp van 1807, de verschillende cholera-uitbraken en de grootschalige rivieroverstromingen van 1809, 1820, 1855 en 1861. In de koloniën waren rampen als vulkaanuitbarstingen en watersnoden terugkerende fenomenen.

Crisis en catastrofe gaat in op de invloed van deze catastrofes op het geloof in God, solidariteit en liefdadigheid, en lokale en nationale identiteitsvorming. Ook is er aandacht voor de culturele representatie van rampen in literatuur, schilderijen en gedenkboeken.

Met een inleiding van Lotte Jensen en bijdragen van Hans Beelen, Erica Boersma, Ron Brand, Jan Wim Buisman, Judith Bosnak & Rick Honings, Lotte Jensen, Marita Mathijsen, Fons Meijer, Arti Ponsen, Ruben Ros, Alicia Schrikker & Sander Tetteroo

De bundel is ook als boekuitgave te bestellen via: https://www.walburgpers.nl/nl/book/9789463722568/crisis-en-catastrofe?redirect=aup

Column Lotte Jensen – Berg de routekaart op in het corona-dashboard

Het afgelopen ‘persmoment’ kabbelde rustig voort, totdat in een bijzin de mokerslag kwam. Tussen neus en lippen door liet Hugo de Jonge zich ontvallen dat de huidige maatregelen nog veel langer dan de aangekondigde vier werken nodig zullen zijn. Misschien tot in december. Misschien nog veel langer. Weg was alle hoop op spoedig herstel, die ik zelf ook heimelijk koesterde.

              De NOS reageerde attent en liet direct enkele experts aan het woord, die ons uitlegden hoe we onze mentale veerkracht kunnen verhogen. Vooral niet te vaak het laatste coronanieuws checken, zeiden ze. En op tijd naar bed gaan. NRC Handelsblad publiceerde ook een nuttige lijst adviezen: ‘Veerkracht. Top-5-bewezen tips’. ‘Je stemming kan al binnen twee weken significant verbeteren door dagelijks drie tot vijf dingen op te schrijven waar je dankbaar voor bent’, luidde een van de tips. Verder moesten we veel bewegen, voldoende slapen, af en toe iemand bellen en stilstaan bij onze emoties.

              Op dat lijstje ontbrak een belangrijk advies: omring je met cultuur. Ofwel: kijk films, lees boeken, luister muziek, bezoek het museum of het theater. Uit historisch onderzoek blijkt namelijk hoe belangrijk culturele media zijn bij de verwerking van rampen. Ze kunnen de psychologische en sociale veerkracht verhogen.

Veerkracht is ook het buzz-woord in de disaster studies. Met ons team onderzoeken we de functie van culturele media door de eeuwen heen in tijden van rampspoed. Duizenden gedichten, verhalen, liederen en schilderijen hebben we intussen geanalyseerd. Globaal hadden die vier functies: ze verspreidden en duidden het nieuws, reikten morele en religieuze lessen aan, spoorden aan tot solidariteit en boden troost. Vooral dat laatste was van belang: cultuur bood een uitlaatklep voor gevoelens van verdriet, angst en onzekerheid.

              We zijn veel hartverscheurende gedichten en verhalen tegenkomen. Over ouders die hun kinderen aan de pest verloren, over kerkgangers die hun leven lieten bij een uitslaande brand. De negentiende-eeuwse Rotterdamse dichter Adriaan van der Hoop schreef indringend over de allesoverheersende angst, toen de cholera dood en verderf zaaide: ‘Een wrede pest, o Nederland! dreigt uw kusten / Gelijk den vloed de opgeworpen dam’.

De hoogleraar moderne Engelse letterkunde Peter Liebregts wees er in een fraai stuk in de Volkskrant op dat Ierse politici hun speeches graag verrijken met toepasselijke citaten van dichters. Misschien kunnen Rutte en De Jonge dat voortaan ook doen. Berg de routekaart op in het corona-dashboard. Bied de moedeloze burger dichterlijke taal die de mentale weerbaarheid vergroot. Ik doe alvast een suggestie. Citeer bij de eerstvolgende persconferentie deze schitterende passage uit het gedicht ‘Onvervreemdbaar’ van de classica Ida Gerhardt: ‘Dit wordt ons niet ontnomen: lezen / en ademloos het blad omslaan, / ver van de dagelijksheid vandaan. / Die lezen mogen eenzaam wezen.’

Ook verschenen op Neerlandistiek: klik hier.

Brochure ‘Welke verhalen vertellen we?’ uit

Op 23 januari 2020 kwamen onderzoekers aan de Radboud Universiteit Nijmegen en medewerkers van Rijkwaterstaat en het Kennisprogramma Zeespiegelstijging samen. Het doel van de bijeenkomst was om kennis op het gebied van de cultuur- en waterstaatsgeschiedenis, communicatie en bestuurskunde met elkaar te verbinden. Om de huidige debatten rond de zeespiegelstijging te begrijpen, moet je namelijk een duik nemen in het verleden.

Nederland bestaat door duinen,dijken, overstromingen en inpolderingen. Maar Nederland bestaat ook, als idee, door de verhalen die we over deze natuurlijke fenomenen en technologische ingrepen vertellen. Deze verhalen over water en land hebben een geschiedenis. De communicatiemedewerkers, journalisten en burgers van nu grijpen soms terug op narratieven die al door dichters en schrijvers in de zeventiende eeuw, of eerder, werden verteld.

De bijeenkomst leidde tot een brochure: Welke verhalen vertellen we? Narratieve strategieën rondom waterbeheer en zeespiegelstijging. In drie essays en vier interviews leggen experts uit verschillende organisaties en academische disciplines verbanden tussen het verleden en heden, met het oog op een klimaatbestendige toekomst. De centrale vraag: welke strategieën zijn effectief in de communicatie rondom zeespiegelstijging?

Historische rampliederen op cd: steun de crowdfundingsactie

In ons historische onderzoek naar de verwerking van rampen in Nederland stuitten we op liederen over branden, overstromingen, droogte en insectenplagen. In samenwerking met het Utrechtse muziekgezelschap Camerata Trajectina wordt nu gewerkt nu aan een cd waarmee deze traditie van het Nederlandstalige ramplied tot leven wordt gewekt. Om de rampliederen voor iedereen beschikbaar te maken, is samen met het Radboud Fonds een crowdfundcampagne gestart. Doneer hier!

Voor meer informatie, zie deze pagina.